Forum Historii Nysy

[Bolek]

W załączeniu zamieszczam skan zagadkowego pomnika (kapliczki) umiejscowionego w nyskiej dzielnicy Karłów.

---

Carlau bei Neisse.jpg

Plik ściągnięto 49 raz(y) 76,52 KB

[ralf]

Już na początku XX wieku o kapliczce stojącej obok Karłowa, której zdjęcie zamieścił wyżej Bolek, pisano, że jest „wykrzywiona, zwietrzała, nieomal zapomniana i nieznana” [zał.1-2] oraz że jej historia wciąż stanowi zagadkę. Kapliczka stała przy prawym brzegu rzeczki Białki (daw. Biele), ok. 150 m na wschód od dziś. ul. Jagiełły [zał.3-5].

Kapliczka została zbudowana na planie zbliżonym do kwadratu i miała całkowitą wysokość wynoszącą 4 m, z czego na sam cokół przypadało 0,6 m, a na same cebulaste zwieńczenie 0,7 m. Front kapliczki skierowany był niemal dokładnie na południe. Nisza dolna na frontowej ścianie miała głębokość 7,5 cm, a nisza górna 13 cm. Możliwe, że nisze frontowe były kiedyś ozdobione malowidłami lub rzeźbami. Z kolei na pozostałych stronach kapliczki znajdowały się już płytkie nisze o głębokości jedynie 2 cm. Kapliczka była kiedyś otynkowana ze wszystkich stron, a jej niezwykłość polegała nie tyle na jej kształcie, co na oryginalnej dekoracji, jaką były delikatnie wykonane w gładkim tynku ornamenty roślinne (z liśćmi i kwiatami). Niestety już na początku XX w. ornamenty te były tak bardzo zniszczone, że nie można było poznać całej ich kompozycji. Jedynie mniejsze, pojedyncze fragmenty ornamentów były nadal dobrze zachowane i to właśnie z nich pobrano wówczas gipsowe odlewy, które przechowywano później w nyskim muzeum. Do budowy kapliczki użyto cegieł o wymiarach 28 x 14,5 x 6,8 cm. Wysokość dziesięciu warstw cegieł wynosiła od 77,2 do 79,5 cm. Zwieńczenie o kształcie cebuli również było wykonane z cegieł. Na tylnej ścianie, na wysokości 1,84 m od krawędzi cokołu, znajdował się otwór o średnicy 4,5 cm i głębokości 12 cm, w którym mogła być kiedyś zamocowana latarnia. Na wschodniej ścianie kapliczki, nieco poniżej gzymsu pasowego, znajdował się pewien napis, którego fragment o treści „1767 Jos” był widoczny przynajmniej do 1900 r. Sprawiał on wrażenie, jakby nie powstał podczas samej budowy kapliczki, której forma i technika wykonania wskazywały na znacznie wcześniejszy okres niż 1767, ale jakby został wykonany już jakiś czas później. Ówczesne próby pozyskania dokładnych informacji na temat okoliczności powstania tej kapliczki nie przyniosły żadnych rezultatów, niemniej zakładano w tej kwestii parę hipotez. Oto one:

1.) Kapliczka miała być znakiem granicznym. Rzeczywiście, kiedyś stykały się tam grunty należące do trzech właścicieli z: Heinrichsbrunn, Conradsdorf i Gräferei. Przejrzenie starych aktów gruntowych dotyczących tychże działek, sięgających aż do 1753 roku, nie przyniosło żadnych efektów. Również akta dotyczące stojącego nieopodal kapliczki majątku w Karłowie („Amtsvorwerk Carlau”), który dawniej należał do miasta i był sprzedawany na mocy umów z 1617 i 1623 r. biskupowi Carlowi (1590-1624), arcyksięciu Austrii, nie dostarczyły żadnych informacji.

Tutaj warto dodać, że nazwa Karłów pochodzi właśnie od imienia wspomnianego biskupa – „Carl-Au”, który po zakupie tamtejszego majątku założył na jego terenie stadninę koni. Na zewnętrznej ścianie majątku jeszcze na początku XX w. znajdował się jego herb biskupi.

Zastanawiającym jest fakt, że na jednej z map twierdzy nyskiej z ok. 1870 r., w miejscu, w którym stała kapliczka (lub tuż koło niej), zaznaczony jest kamień graniczny podpisany skrótem „C.J.R.28” [zał.6-7] – prawdopodobnie jest to skrót od „Commandantur-Jagd-Rayon”, oznaczający granicę obszaru, na którym obowiązywał zakaz polowań.

2.) Miała to być kapliczka pokutna, a w miejscu, gdzie obecnie stoi, podobno znajdowała się gospoda o nazwie „Zum letzten Heller” (tłum. „Pod Ostatnim Groszem”). Nazwa ta miała pochodzić od faktu, że ludzie, w tym robotnicy przybywający z miasta do karłowskiej gospody, często przepijali tam swoje wszystkie zarobione pieniądze. Pewien robotnik podobno przepił cały swój dzienny zarobek, pozostawiając żonę i dzieci bez jedzenia. Pewnego wieczoru jego żona przyszła do gospody, aby poprosić męża o pieniądze na chleb dla dzieci. Tak rozwścieczyło to mężczyznę, że ten w furii uderzył żonę laską. Wkrótce, w wyniku odniesionych obrażeń, kobieta zmarła. Kiedy po pewnym czasie gospoda została zburzona, mężczyzna miał kazać wznieść przydrożną kapliczkę jako pokutę za swój zbrodniczy czyn.

3.) Kapliczka miała upamiętniać ocalenie biskupa Carla. Otóż kiedy w 1619 r. stany czeskie pozbawiły cesarza Ferdynanda II (1578-1637) praw do tronu czeskiego, a wysłannicy śląscy poparli tę decyzję, jedynie jego brat – biskup Carl – starał się zapewnić swojemu bratu posłuszeństwo oraz lojalność na Śląsku, co jednak okazało się bezskuteczne. Postanowił więc uniknąć zbliżającej się „burzy” i 27 września 1619 r. opuścił swoją rezydencję w Nysie, aby udać się do Warszawy do swojego szwagra, którym był król Polski – Zygmunt III Waza (1566-1632). Niemiecki historyk i prawnik Gottfried Buckisch (1641-1699) w swojej często cytowanej przez Augusta Kastnera (1810-1872) pracy pt. „Schlesische Religionsakten” (tłum. „Akty religijne Śląska”) opowiada, że biskup Carl szybko i pospiesznie opuścił Nysę wraz z całym swoim dobytkiem. Kroniki podają, że musiał uciekać, a jego protestanccy poddani ścigali go aż do podnyskiego Carlau i próbowali odebrać mu życie. Ledwo udało mu się uciec. W pogoni za nim przeszukiwano w Carlau stodoły, stajnie, pomieszczenia mieszkalne, a także stosy słomy, używając do tego dzid. Pomógł mu pewien chłop z Karłowa, który ukrył go pod beczką i w ten sposób uratował. Carlau miało być nazywany szyderczo „Carl lauf” (tłum. „Carl biegnij”). Nie jest wykluczone, że jeden z następców biskupa Carla kazał wznieść pomnik dla upamiętnienia jego ocalenia.

4.) Kapliczka miała stać przy wejściu na most, gdyż jak wiadomo, dawniej zwyczajowo stawiano kapliczki lub posągi po obu stronach mostu. Bernhard Ruffert napisał w 1914 r., że szkic ostrzału Nysy w dniach 19-22 stycznia 1741 r. pokazywał drogę ze Średniej Wsi do Dolnej Wsi, następnie do folwarku w Karłowie, a dalej przez rzeki Białą i Nysę Kłodzką do Mährengasse. To samo znaleźć można było na szkicu oblężenia Nysy w dniach 18-31 października 1741 r., a także na planie oblężenia Nysy w 1807 r. Wszystkie trzy wspomniane szkice znajdowały się wówczas w nyskim muzeum i wyraźnie pokazywały dawną drogę z przedmieścia Karłów, przez rz. Białą i rz. Nysę, do wsi Mährengasse (obecnie dzielnica Nysy – Zawodzie). Z powyższego wynikało, że przynajmniej do 1807 r. przy kapliczce w Karłowie, na ww. trasie znajdował się most, którego ta przydrożna kapliczka miała chronić, zgodnie ze starym, pobożnym zwyczajem.

5.) Niektórzy twierdzili, że kapliczka koło Karłowa miała zostać wzniesiona ku pamięci Szwedów, co wskazywałoby na okres jej powstania po 1648 r., czyli po wojnie trzydziestoletniej (1618-1648).

Już w 1902 r. napisano, że stare dokumenty źródłowe wspominały o pewnym domu, położonym niedaleko karłowskiego młyna (Karlau-Mühle / Vieweger-Mühle), w którym pędzono gorzałkę i który spłonął w 1807 r. Dom ten od 1766 r. należał do człowieka o nazwisku Joh. Michael Weikert, a następnie do jego syna o imieniu Josef Weikert. Ten pierwszy w 1767 r., czyli po siejącej zniszczenie wojnie siedmioletniej (1756–1763), przeprowadził liczne prace renowacyjne, ogrodzenie ogrodów itp. Możliwe, że data roczna „1767” oraz napis „Jos”, które widniały na kapliczce, odnosiły się do tejże renowacji i pochodzą właśnie od jego syna Josefa.

Potocznie kapliczka ta była nazywana „kapliczką ostatniego grosza”, a owa nazwa – jak już wcześniej wspomniano – miała pochodzić od stojącej tam gospody o nazwie – „Pod ostatnim groszem”. Być może wspomniany wyżej dom, w którym pędzono gorzałkę był właśnie tą gospodą.

Kiedy przyglądniemy się bliżej jednemu z widoków [zał.8], przedstawiających oblężenie Nysy w 1741 r. (KLIK), zauważymy po wschodniej stronie miasta pewne zabudowanie, stojące nad rzeką Białką, a tuż obok niego przełożony nad tą rzeką most. Kto wie czy ów zabudowanie nie jest właśnie wspomnianą wyżej gospodą.


Opracował: Rafał Błaszczyk
Źródła:
• August Kastner: „Geschichte der Stadt Neisse: mit besonderer Berücksichtigung des kirchlichen Lebens in der Stadt und dem Fürstenthum Neisse”, Neisse 1854, s. 341-342.
• Gaedke, Dittrich: „Bericht über einen alten Bildstock” [w:] „Jahres-Bericht des Neisser Kunst- und Alterthums-Vereins”, R. VI (1902), wyd. Neisse 1902, s. 26.
• Bernhard Ruffert: „Noch einmal der Bildstock bei dem Neisser Vorwerk Karlau” [w:] „Jahres-Bericht des Neisser Kunst- und Altertums-Vereins”, R. XVIII (1914), wyd. Neisse 1915, s. 40.
• „Alte Sagen auf dem Neisser Land. Conradsdorf: Das Wirtshaus »Zum letzten Heller«” [w:] „Neisser Heimatblatt” nr 40/41, 1954 r., s. 4.

---

(zał.1) Ok. 1902 r. Kapliczka przy Karłowie.jpg

Plik ściągnięto 7 raz(y) 462,03 KB

(zał.2) Okres przedwojenny. Kapliczka przy Karłowie.jpg

Plik ściągnięto 14 raz(y) 429,41 KB

(zał.3) Ok. 1885. Żółtą strzałką zaznaczono kapliczkę przy Karłowie.jpg

Plik ściągnięto 7 raz(y) 682,28 KB

(zał.4) Ok. 1788 r. Żółtą strzałką zaznaczono kapliczkę przy Karłowie.jpg

Plik ściągnięto 2 raz(y) 1,75 MB

(zał.5) Rok 1927. Zdjęcie lotnicze. Żółtą strzałką zaznaczono kapliczkę przy Karłowie.jpg

Plik ściągnięto 8 raz(y) 430,22 KB

(zał.6) Ok. 1870. Żółtą strzałką zaznaczono kamień graniczny CJR.28.jpg

Plik ściągnięto 6 raz(y) 196,55 KB

(zał.7) Ok. 1870. Żółtą strzałką zaznaczono kamień graniczny CJR.28.jpg

Plik ściągnięto 3 raz(y) 94,44 KB

(zał.8) Rok 1741. Zaznaczona żółtą strzałką rzekoma gospoda, a obok niej most nad Białką. Pod cyfrą '5' znajdował się majątek Carlau.jpg

Plik ściągnięto 7 raz(y) 373,95 KB

[ralf]

Zamieszczam współczesne zdjęcie, wykonane z tego samego miejsca, co przedwojenna fotografia kapliczki, zamieszczona w ostatnim poście (KLIK). Dziś po dawnej kapliczce nie ma śladu, a w jej miejscu znajduje się prywatna działka ogrodowa.

---

Widok w kierunku południowym, znad rzeczki Białki, na miejsce, w którym dawniej stała kapliczka przy Karłowie [fot. ralf - 26.12.2025].jpg

Plik ściągnięto 6 raz(y) 4,59 MB