Forum Historii Nysy Strona Główna Forum Historii Nysy
Serwis społecznościowy poświęcony historii miasta Nysa

FAQFAQ  SzukajSzukaj  UżytkownicyUżytkownicy  GrupyGrupy  StatystykiStatystyki
RejestracjaRejestracja  ZalogujZaloguj

Poprzedni temat «» Następny temat
Żydzi w Nysie
Autor Wiadomość
ralf 
Administrator


Dołączył: 07 Lis 2017
Posty: 2216
Skąd: Kraków
Wysłany: 2018-01-14, 23:46   Żydzi w Nysie

W celu przedstawienia historii Żydów w Nysie zamieszczam poniżej opracowanie pochodzące z portalu "Wirtualny Sztetl", którego wydawcą jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie.


"Pierwsza wzmianka o żydowskich mieszkańcach Nysy pochodzi z 1319 r. Żydzi mogli wówczas mieszkać na odrębnej ulicy żydowskiej, przy której miał także znajdować się dom modlitwy[5]. W XIV stuleciu jedna z ulic miasta nosiła nazwę Judengasse, tam też zlokalizowana była synagoga[2].

Gdy w 1327 r. Śląsk przeszedł pod panowanie królów czeskich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję czeską.

W marcu 1327 r. ławnicy w Nysie uwięzili pewnego Żyda, za którym wstawił się z prośbą o uwolnienie osobiście sam biskup wrocławski Nanker (1326–1341)[5]. Biskup ten był autorem wydanych w 1311 r. statutów diecezjalnych, nakazujących noszenie Żydom żółtych kół na ubraniach oraz specjalnych nakryć głowy dla odróżnienia ich od chrześcijan.

W połowie XIV w. na Śląsku wybuchły epidemia "czarnej zarazy" i klęska głodu. Ludność oskarżyła wówczas Żydów o zatruwanie studni. Doszło m.in. w Nysie do pogromu Żydów 2 kwietnia 1349 r. Bezpośrednią przyczyną wybuchu pogromu był pożar domu pewnego Żyda, który odmówił przyjęcia chrztu. W zamieszkach spalono 40 żydowskich domów[4]. Król Karol V nakazał wówczas wszcząć śledztwo, w wyniku którego skazano sprawców pogromu.

Ok. 1350 r. prawdopodobnie utworzono cmentarz żydowski[7].

W 1361 r. doszło do kolejnego pogromu ludności żydowskiej, którego pretekstem stała się wiadomość o rzekomym zbezczeszczeniu hostii[4].

W 1410 r. wybudowano drewnianą synagogę. Z 10 maja 1423 r. pochodzi pierwsza archiwalna wzmianka o cmentarzu żydowskim w Nysie.Był on zlokalizowany na terenie starego miasta, naprzeciw domu Johannesa Heidera de Nissa. W 1485 r. nazywano go „ogrodem żydowskim”. W 1488 r. gmina żydowska została zwolniona z płacenia podatku od cmentarza, co może świadczyć o jego likwidacji[1].

Władze Nysy wykorzystały nieprzychylną atmosferę wobec Żydów i przyjęły w 1468 r. przywilej króla Czech Władysławade non tolerandis Judeis. W takich okolicznościach wyrokiem sądowym wygnano tutejszych Żydów z miasta oraz zobowiązano ich do zapłacenia grzywny w wysokości 200 guldenów[6]. Jeden Żyd ze swoją rodziną ochrzcił się, został w mieście i zasymilował z chrześcijanami.

Gdy w 1526 r. Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję cesarstwa. W 1634 r. Żydzi ponownie osiedlili się w Nysie.

W drugiej połowie XVII w. polscy Żydzi utrzymywali kontakty handlowe ze śląskimi Żydami. Kupcy z Rzeczypospolitej przyjeżdżali na jarmarki do Wrocławia, Brzegu, Nysy i Opola. Handlowano wyrobami metalowymi z brązu i mosiądzu, cyną, srebrem, zbożem, skórami, przyprawami korzennymi, owocami południowymi, wołami, woskiem, wełną i książkami[5][8].

Na początku XIX w. nastąpiło odrodzenie społeczności żydowskiej w Nysie. W 1815 r. założono tu cmentarz żydowski zlokalizowany w sąsiedztwie cmentarzy katolickiego i ewangelickiego (obecna Aleja Wojska Polskiego). W 1838 r. Żydzi kupili od poborcy Augusta Leubuschera z Wrocławia grunt przy ówczesnej Josephstrasse, na którym wybudowano synagogę[1].

W połowie czwartej dekady XIX stulecia w Nysie mieszkało 278 Żydów (na 11 086 mieszkańców – 2,5% ogółu ludności). Żydzi nyscy byli wówczas społecznością zasymilowaną z otoczeniem niemieckim. W Archiwum Państwowym w Opolu zachował się niemiecki tekst przysięgi miejskiej złożonej w grudniu 1841 r. przez osiedlającego się w Nysie kupca Louisa Schnitzera, ojca sławnego podróżnika Eduarda Schnitzera (Emina Paszy)[1].

W 1861 r. liczebność gminy żydowskiej w Nysie osiągnęła maksimum – 464 osób. W 1871 r. gmina żydowska zdecydowała się na powiększenie terenu cmentarza. W następnych dziesięcioleciach nyscy Żydzi zaliczali się do kulturalnej, gospodarczej i politycznej elity miasta.

Przełom XIX i XX w. charakteryzował się dużą emigracją Żydów na zachód. Wielu nyskich Żydów wyjechało wówczas do Wrocławia i Berlina. W 1885 r. w Nysie żyło 380 Żydów. W 1892 r. wybudowano nową murowaną synagogę przy ówczesnej Josefstrasse 57 (obecna ul. K. Miarki).Obok niej mieściła się szkoła żydowska.

Na początku XX w. w Nysie działała młodzieżowa organizacja syjonistyczna oraz Stowarzyszenie Żydowskich Weteranów Wojennych z I wojny światowej.

Po odrodzeniu państwa polskiego Nysa pozostała w granicach Niemiec. W 1932 r. w mieście żyło 220 Żydów (0,6% ogółu mieszkańców). Przewodniczącymi nyskiej gminy żydowskiej byli: M. Lewinsky, Max Bloch i doktor Rosenstein. Rabinem gminnym był Max Ellguther, a nauczycielem religii – Aron Goldschmidt. Nyskiej gminie podlegali Żydzi zamieszkali w Głuchołazach, Otmuchowie i Paczkowie[1]. Ostatnim rabinem w Nysie był wspomniany Max Ellguther, zmarły w 1933 r.

Wypadki "nocy kryształowej"(z 9 na 10 listopada 1938 r.) przyniosły kres normalnej egzystencji gminy żydowskiej. Pogrom miał brutalny przebieg. Nyska synagoga została zdemolowana, jednak jej nie podpalono. Bojówkarze nazistowscy zdemolowali budynki gminy żydowskiej, warsztaty, aptekę, gabinet dentystyczny, 11 sklepów i 31 domów żydowskich. Po tych wydarzeniach większość Żydów wyjechała z Nysy; zostało tu jedynie 152 Żydów. W marcu 1939 r. nowym właścicielem synagogi został kupiec Alois Fandrych.

Na przełomie 1938 i 1939 r. kolejne rozporządzenia zakazały Żydom wstępu do kin, teatrów, basenów oraz parków miejskich. Nie mogli oni także korzystać z wagonów sypialnych i mieli zakaz posiadania odbiorników radiowych. W Nysie Żydzi byli zatrudniani jedynie przy najgorszych pracach, takich jak sprzątanie ulic.

Podczas II wojny światowej w lipcu 1942 r. nyscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau[3]. Symbolicznym końcem istnienia nyskiej niemieckojęzycznej społeczności żydowskiej było przejęcie cmentarza żydowskiego na własność przez Gestapo w czerwcu 1943 r. Synagoga została zburzona w 1945 roku".


Bibliografia:
[1] Borkowski M., Kirmiel A., Włodarczyk T., "Śladami Żydów: Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska", Warszawa 2008.
[2] Kęsicka I., Morga M., "Miasto Nysa. Szkice monograficzne", Wrocław 1970.
[3] "Neisse", [w:] "Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust", t. 2, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 880.
[4] Rosenthal F., "Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku", Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, 1960, nr 34.
[5] Walerjański D., "Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku", [w:] "Orbis Interior" - Pismo Muzealno-Humanistyczne, 2005, t. 5.
[6] Wolff D., "Geschichte der Juden in Schlesien", [w:] "Schlesische Provinzial-Blatter", Breslau 1842.
[7] Wodziński M., "Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII-XVIII wieku", Wrocław 1996.
[8] Shipper I., "Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich", Warszawa 1937.
_________________
Zapraszam do: Muzeum w Nysie // Neisser Kultur- und Heimatbund e.V.
  
 
     
ralf 
Administrator


Dołączył: 07 Lis 2017
Posty: 2216
Skąd: Kraków
Wysłany: 2021-09-21, 21:06   

Zamieszczam do pobrania w pliku PDF "Statut Izraelickiego Towarzystwa Pogrzebowego w Nysie" (niem. "Statuten des israelitischen Beerdigungs Vereins zu Neisse"), które zostało założone w dniu 1 października 1880 roku. Statut powstał zgodnie z uchwałami Zgromadzenia Ogólnego z dnia 12 sierpnia 1880 roku.

'Statut Izraelickiego Towarzystwa Pogrzebowego w Nysie' - 1880 rok.pdf
Pobierz Plik ściągnięto 38 raz(y) 2,13 MB

_________________
Zapraszam do: Muzeum w Nysie // Neisser Kultur- und Heimatbund e.V.
 
     
ralf 
Administrator


Dołączył: 07 Lis 2017
Posty: 2216
Skąd: Kraków
Wysłany: 2022-02-07, 14:30   

ralf napisał/a:
Rabinem gminnym był Max Ellguther, a nauczycielem religii - Aron Goldschmidt

Rys biograficzny Maxa Ellguthera znajduje się na Forum, w temacie "Znani Nysanie", pod linkiem: KLIKNIJ

Jeśli chodzi o Aarona Goldschmidta urodzonego w dn. 6.I.1886 r. w Schenklengsfeld (Hesja, Niemcy) i zmarłego w dn. 25.V.1961 r. w USA, to poza tym, że pracował przed wojną w Nysie jako nauczyciel religii, był tam również kantorem (osobą przewodzącą modlitwom) w nyskiej synagodze przy Josephstrasse (ul. Miarki). Następnie był oberkantorem (kantorem starszym) w Berlinie, w jednej z największych tamtejszych przedwojennych żydowskich synagog. Jego pierwszą żoną była Gitella Goldschmidt (zm. 1925), a drugą żoną Rosalie Goldschmidt (1887-1974). Aaron miał urodzonych w Nysie dwóch synów: z pierwszego małżeństwa - Günter Goldschmidt (1920-1998) oraz z drugiego małżeństwa - Fritz Goldschmidt (1927-2018). W roku 1930 rodzina Goldschmidtów mieszkała przy Ober-Mährengasse 10 (ul. Słowiańska), a w roku 1935 przy Marienstrasse 18 (ul. Mariacka). W 1939 roku rodzina wyjechała do Berlina, a pod koniec 1939 roku wypłynęła z Norwegii (Oslo) statkiem SS "Bergensfjord" do Stanów Zjednoczonych, gdzie osiedliła się w mieście Baltimore w stanie Maryland.

Poniżej, poza zdjęciem Aarona i jego pierwszej żony - Rosalie (zdj.1), wstawiam skany trzech dokumentów wystawionych dla młodszego syna Aarona czyli dla Fritza Goldschmidta, w okresie kiedy rodzina mieszkała w Nysie. Są to:

• zaświadczenie o szczepieniu z maja 1928 r. (zdj.2-3).
• świadectwa ukończenia przez ucznia kolejnych semestrów w Państwowym Gimnazjum Carolinum w Nysie w latach 1937-1938 (zdj. 4-5).
• kenkarta (dla osoby pochodzenia żydowskiego) wydana w styczniu 1939 r. (zdj. 6-8).

Przypominam jeszcze, że na Forum znajduje się temat dotyczący nyskiej nowej SYNAGOGI przy Josephstrasse (ul. Miarki) --> KLIKNIJ, oraz temat traktujący o CMENTARZU żydowskim przy ul. Kaczkowskiego --> KLIKNIJ


Opracowano na podstawie:
- bethelbalto.com
- ushmm.org
- jewishmuseummd.org
- billiongraves.pl
- geni.com

(zdj.1) Aaron Goldschmidt ze swoją pierwszą żoną - Rosalie.jpg
Plik ściągnięto 3 raz(y) 1,11 MB

(zdj.2) Zaświadzenie o szczepieniu - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 613,1 KB

(zdj.3) Zaświadzenie o szczepieniu - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 689,01 KB

(zdj.4) Świadectwa szkolne z Carolinum - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 1,83 MB

(zdj.5) Świadectwa szkolne z Carolinum - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 2,82 MB

(zdj.6) Kenkarta - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 464,17 KB

(zdj.7) Kenkarta - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 5 raz(y) 1,22 MB

(zdj.8) Kenkarta - Fritz Goldschmidt.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 482,71 KB

_________________
Zapraszam do: Muzeum w Nysie // Neisser Kultur- und Heimatbund e.V.
 
     
ralf 
Administrator


Dołączył: 07 Lis 2017
Posty: 2216
Skąd: Kraków
Wysłany: 2022-02-19, 15:28   

Noc kryształowa w Nysie

W nocy z dnia 9 na 10 listopada 1938 roku miał miejsce w III Rzeszy pogrom Żydów zorganizowany przez Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników (NSDAP), nazwany później „nocą kryształową” (niem. Kristallnacht, Reichskristallnacht).

W Nysie wtenczas wszystkie mieszkania żydowskie były szturmowane i demolowane - tak zrelacjonował w swoim dzienniku Walter Tausk (1890-1941), niemiecki pisarz pochodzenia żydowskiego mieszkający w latach 30. we Wrocławiu. Nyska synagoga przy Josephstrasse (ul. Miarki) nie mogła zostać podpalona ze względu na jej położenie w środku starej części miasta, niemniej oddziały SS i SA wkroczyły do niej i zdemolowały całe wnętrze.

Jak napisał Willibald Köhler - pierwszy kierownik muzeum im. Eichendorffa w Nysie, a później profesor gimnazjalny i pisarz - „... ale to nie był koniec okrucieństw (…) W mojej czwartej klasie w Liceum Wyższym (...) siedziała z Gudulą (...) pewna (...) dziewczyna o imieniu Callomon. Rodzina ta mieszkała przy Neustädterstrasse (ul. Prudnicka) w mieszkaniu nad lub obok cukiernio-kawiarni "Café Buchwald". Callomonowie byli Żydami. Przez trzy dni wśród ludzi wrzało, aż pewnego popołudnia, przed wspomnianym domem zebrał się tłumek osób, wzburzonych i zarazem ciekawskich, których można spotkać wszędzie tam, gdzie jest "coś do zobaczenia". Przez szeroko otwarte okna mieszkania Callomonów, przy wiwatach zebranego pod nim tłumu, naczynia i piękne meble spadały na ulicę. Im bardziej dudniło, trzaskało i rozpadało się, tym mocniej krzyczał tłum i nie spoczął, dopóki ostatni kawałek nie sięgnął ulicy. Niektóre osoby z tłumu śmiały się, a inne - które zazdrościły tej rodzinie pięknych domowych przedmiotów - cieszyły się na widok, gdy kolejna z tych rzeczy leżała zniszczona na chodniku. Jeszcze inne osoby mówiły bardzo głośno, tak by każdy słyszał, że oto jest to wszystko, co zostało skradzione chrześcijanom! Wiedzieli, że takie treści przysparzały im popularności w partii i odwracały uwagę od ich własnych przekrętów. Proletariuszki skrzeczały, świadomie przekręcając słowo („Intullektualle”, zamiast „Intellektualle”), że co tu mają do roboty takie szlajające się "intylektualistki" czy wytworne panienki. Najlepszą rzeczą dla takich leni byłaby Służba Pracy!

Pogrom w Nysie zrujnował egzystencje znanych i majętnych rodów żydowskich oraz firm i spółek kupiecko-handlowych. Byli wśród nich m.in. znani na Śląsku Pinkusowie, prowadzący sklepy tytoniowe, farmaceutyczne, magazyny materiałów, firanek itp. Gniew SS-manów skupił się na obiektach handlowych i mieszkalnych usytuowanych na nyskim Rynku, gdzie zdemolowano parę sklepów, składów i mieszkań.

Szczegółowy bilans strat „nocy kryształowej” w Nysie został przedstawiony w meldunku z listopada 1938 roku z terenu XXI Odcinka SS-Sturmbann I/43:

• jedna synagoga - zdemolowana
• jeden dom gminny - zdemolowany
• sklepy - urządzenia zniszczone:
- Pinkus, sklep tytoniowy, Teichstrasse
- Pinkus, firanki, Breslauerstrasse
- Pinkus, skład farmaceutyczny, Töpfermarkt
- Kiewi i Ska, firanki i chodniki, Ring
- Bazar Centralny, wł. Stern, urządzenia kuchenne i zabawki, Ring
- Breslauer, parasole, Ring
- Wegener, konfekcja, Ring
- Notmann, konfekcja, Ring
- Hammer, wełny, Zollstrasse
- Kreuzberger, konfekcja, Zollstrasse
- Goldmann, skład skór, Zollstrasse
- Frey, podroby (sprzedaż kiszek)
• mieszkania - zrujnowane:
- Stern, Ring
- Frey, Zollstrasse
- Goldmann, Zollstrasse
- Hammer, Zollstrasse
- Berger, dentysta, Tuchstrasse (gabinet)
- Kreuzberger, Zollstrasse
- Wegener, Ring
- Winge i Schrei, Ring
- Taschinke, Neustädterstrasse
- Königsberger, Hindenburgstrasse
- Ledermann, Bahnhofstrasse
- Holz, Hindenburgstrasse
- Hirsch, Holzmannstrasse
- Tichauer, Holzmannstrasse
- Tichauer Kurt, Kochstrasse
- Tichauer, Berlinerstrasse
- Kobliner, Kochstrasse
- Kiewi, Promnitzstrasse
- Tichauer, Victoriastrasse
- Kempner, Zastrastrasse
- Rois, Victoriastrasse
- Rois, Berlinerstrasse
- Rosenstein, Scheinerstrasse
- Kohn, Neustädterstrasse
- Jonas, Neustädterstrasse
- Goldschmiedt, Marienstrasse
- Berger, Neustädterstrasse
- Berger, Ring
- Rinke, Enzmannstrasse
- Rinkel, Zerbonistrasse
- dr Rinkel, Bahnhofstrasse
- Kallmann, Schmiedebrücke
- Pinkus, Gartenstrasse
- Pinkus, Marienstrasse
- Berger, Bahnhofstrasse
- Hirschberger, Davidshöh

Podczas „nocy kryształowej” aresztowano w Nysie mężczyzn pochodzenia żydowskiego i deportowano do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, skąd część uwięzionych powróciła do Nysy dopiero 12 grudnia. Po tych wydarzeniach, Ci nyscy Żydzi, którzy tylko mogli opuścić Niemcy, uczynili to. W 1942 roku tych, którzy pozostali w mieście (ok. 90 Żydów) deportowano do obozów zagłady.

„Noc kryształową” w Nysie pamięta Brigitte Callomon [fot.1], wtenczas 12-letnia dziewczynka pochodzenia żydowskiego, która urodziła się w dn. 15.IX.1926 r. w Nysie i mieszkała ze swoją rodziną przy Neustädterstrasse (ul. Prudnicka), przy której jej rodzina prowadziła sklep z artykułami rolnymi „H. Jonas”. Rodzina Callomonów należała do wyższej klasy średniej i była skoligacona z rodziną Jonasów, gdyż ojcem Brigitte był Walter Callomon (1890-1961), a matką Margarethe Callomon z d. Jonas (1901-1982). Zapewne o tej właśnie rodzinie jest mowa w drugim akapicie niniejszego opracowania.

Brigitte wspomina, że „…weszli do domu i wszystko zniszczyli. Moja mama błagała ich na kolanach, prosząc by zostawili nam przynajmniej sypialnie. Rozbili szafki, regały, wszystkie meble w jadalni i wszystko inne. Nasze mieszkanie przejęła grupa rządowa, musieliśmy się przeprowadzić, a przygarnęli nas znajomi moich dziadków, którzy mieli duże mieszkanie, bardzo blisko nas. Tam dali nam dwa pokoje. Moja siostra, ja i nasza służąca otrzymaliśmy lokum na poddaszu. Było pomalowane, czyste ale nie było łazienki. Za każdym razem, gdy musieliśmy iść do łazienki, schodziliśmy na dół. Mój ojciec był przetrzymywany przez trzy tygodnie w Buchenwaldzie, kiedy został odesłany z powrotem, musiał podpisać dokument, że opuszcza Niemcy”. Wkrótce Brigitte wyjechała do Anglii, a później stamtąd do Chile, gdzie spotkała się ze swoimi rodzicami. Jej dziadkowie w czasie II wojny światowej zostali wywiezieni do Theresienstadt, a stamtąd do Auschwitz, gdzie ślad po nich zaginął.

Na stronie internetowej Muzeum Pamięci Holokaustu w Stanach Zjednoczonych (United States Holocaust Memorial Museum) znajduje się nagrany w 2009 roku godzinny wywiad z Brigitte Callomon z d. Jonas, w którym opowiada ona swoje m.in. przedwojenne życie w Nysie. Wywiad dostępny jest tylko w języku hiszpańskim, pod linkiem: KLIK

Inną osobą, która przeżyła „noc kryształową” w Nysie była Charlotte Singer z d. Bodländer (1896-1993) [fot.2]. Jej mężem był lekarz chirurg Robert Singer (ur. 1888) [fot.2]. Małżeństwo mieszkało w Nysie przy Bismarckstrasse 21 (ul. Drzymały). W listopadzie 1938 roku byli już oni po sprzedaży swojej praktyki w Nysie i przygotowywali się do emigracji. Charlotte Singer opisała później w swoich wspomnieniach, jak obudziła się sama w dniu 10 listopada 1938 roku w Nysie. Miała wtedy 42 lata, a jej mąż był na specjalnym szkoleniu dla lekarzy żydowskich w Berlinie. Przebudziła się "bo okna brzęczały, a ludzie huczeli". Drzwi do jej pokoju zostały wyłamane, a ona oszołomiona wpatrywała się w przybyszów. Zawsze myślała, że Nysanie nie są zdolni do takich ekscesów! Ale ten człowiek stojący w drzwiach był nie tylko Nysaninem, ale i pacjentem Singerów, synem dobrego rzemieślnika, który miał u nich niejedno zlecenie. Kilkoma celnymi uderzeniami siekiery w kilka sekund roztrzaskał meble, przewrócił biurko, … atrament rozlał się po dywanie. „Powinieneś to miejsce podpalić" - zawołał do kogoś na klatce schodowej.

Opracował: ralf
Źródła:
• Codner D. Karen (red.), „Memoria Viva (Historias de refugiados y sobrevivientes de la Shoá que se albergaron en Chile)”, Santiago 2016, str. 87. [ISBN: 978-956-9908-00-2].
• Hein Arnulf, „Reichskristallnacht: Vor 65 Jahren - Rückfall in die Barbarei” [w:] „Unser Oberschlesien”, nr 21 (1266), z dn.13 listopada 2003, s. 5-8 [za:] www.239103.forumromanum.com [dostęp: 16.II.2022].
• Hoffman Zygmunt, „Noc Kryształowa na obszarze wrocławskiego nadodcinka SS” [w:] „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce”, nr 2/98, kwiecień-czerwiec 1976, s.75, Warszawa 1976.
• Jonca Karol, „Noc kryształowa i casus Herschela Grynszpana”, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1992, str. 190-191.
• Müller Ingo (prof.) - fragment wystąpienia pt. „9 listopada 1938 roku. Początek Holocaustu” („Der 9. November 1938. Beginn des Holocaust”) w parlamencie kraju związkowego Saksonii-Anhalt w Niemczech w dniu 9 listopada 2018 roku, z okazji otwarcia wystawy „Sprawiedliwość w narodowym socjalizmie: o zbrodniach w imię narodu niemieckiego” [z:] strona Fundacji Konrada Adenauera (Die Konrad-Adenauer-Stiftung) - www.kas.de [dostęp: 16.II.2022].
• Read Anthony, „Kristallnacht: Unleashing the Holocaust”, London 1989, str. 95.
• Tausk Walter, „Breslauer Tagebuch 1933-1940”, Berlin 1975.
www.geni.com
www.germansynagogues.com
www.rubilarfotografo.blogspot.com

[fot.1] Brigitte Callomon w 2014 r.jpg
Plik ściągnięto 0 raz(y) 571,2 KB

[fot.2] Charlotte i Robert Singerowie .jpg
Plik ściągnięto 1 raz(y) 370,62 KB

_________________
Zapraszam do: Muzeum w Nysie // Neisser Kultur- und Heimatbund e.V.
 
     
Wyświetl posty z ostatnich:   
Odpowiedz do tematu
Nie możesz pisać nowych tematów
Nie możesz odpowiadać w tematach
Nie możesz zmieniać swoich postów
Nie możesz usuwać swoich postów
Nie możesz głosować w ankietach
Nie możesz załączać plików na tym forum
Możesz ściągać załączniki na tym forum
Dodaj temat do Ulubionych
Wersja do druku

Skocz do:  

phpBB by przemo  
Strona wygenerowana w 0,33 sekundy. Zapytań do SQL: 11